Monica Gori: Nhà khoa học người Ý đã thay đổi nhận thức của thế giới

Âm thanh có thể thay thế cho nhận thức về không gian, rung động có thể chỉ ra hướng, tay cầm phát sáng có thể biến bài tập phục hồi chức năng thành chuyển động tự nhiên. Chính trong bước chuyển giao này, nơi các nghiên cứu thực sự đi vào đời sống con người, là nơi công việc của Monica Gori thể hiện rõ nét nhất. Bà là nhà khoa học thần kinh tại Viện Công nghệ Ý (IIT) ở Genoa, đồng thời là người đứng đầu U-VIP, đơn vị dành cho người khiếm thị thuộc IIT. Câu chuyện của bà là sự hội tụ giữa khoa học thần kinh, tâm lý học phát triển, kỹ thuật và công nghệ hỗ trợ, đồng thời khắc họa một phương thức đổi mới mang đậm dấu ấn Ý: nhận diện, nghiên cứu bài bản và chuyển hóa nhu cầu của con người thành những công cụ có khả năng cải thiện cuộc sống.

Monica Gori là ai?

Hành trình của Monica Gori bắt đầu cách xa phòng thí nghiệm. Trong một cuộc phỏng vấn, bà đã nói rằng lớn lên ở Arezzo, theo học một trường nghệ thuật và học nghề thợ kim hoàn, vẽ, điêu khắc và hội họa. Bà học cách làm việc bằng đôi tay và tạo hình cho các đồ vật sinh ra từ trực giác của bản thân. Đây sẽ là kinh nghiệm góp phần vào phương pháp nghiên cứu của bà: không chỉ dừng lại ở ý tưởng, mà phải hiện thực hóa nó thành những hình thái cụ thể. Đó là sự giao thoa mãnh liệt giữa ý tưởng và vật chất, một yếu tố xuyên suốt nhiều câu chuyện về tinh hoa Ý, điều cũng được minh chứng qua sự nghiệp của Gio Ponti và sức ảnh hưởng của phong cách thiết kế Milan trên toàn thế giới.

Bước ngoặt đưa bà đến với tâm lý học và nghiên cứu về nhận thức. Tại CNR ở Pisa, bà đã tiếp xúc với các nghiên cứu về nhận thức thị giác và hiểu ra rằng các giác quan chính là phương tiện để con người kết nối với không gian xung quanh. Tấm bằng Tiến sĩ về công nghệ robot hình người tại IIT sau đó đã tạo điều kiện để bà kết hợp tâm lý học thực nghiệm, nghiên cứu não bộ và thiết kế công nghệ. Từ điểm giao thoa này, một hướng đi khoa học rõ nét đã được định hình: kể từ năm 2002, Gori tập trung nghiên cứu về các khiếm khuyết giác quan, từng bước mở rộng lĩnh vực của mình sang mọi dạng khuyết tật.

Bộ não sẽ ra sao khi thiếu đi một giác quan?

Để hiểu được giá trị công việc của bà, chúng ta cần bắt đầu bằng một câu hỏi tưởng chừng đơn giản: bộ não sẽ phát triển như thế nào khi thiếu đi một giác quan? Từ lâu người ta đã cho rằng việc thiếu đi thị giác sẽ làm cho các giác quan khác trở nên mạnh mẽ hơn. Nghiên cứu do Monica Gori và nhóm của bà thực hiện lại chỉ ra điều ngược lại, thiếu đi một giác quan không làm cho các giác quan khác tự trở nên hiệu quả hơn.

Trong một số trường hợp, các giác quan này đi theo những quỹ đạo phát triển khác biệt, bởi vì trong những năm đầu đời, thị giác đóng vai trò như một cơ chế điều phối. Thiếu đi điểm tham chiếu này ngay từ lúc chào đời sẽ khiến cho những hành động đơn giản nhất, chẳng hạn như với tay lấy đồ vật, cũng đòi hỏi một quá trình phức tạp hơn.

Đây là lúc khoa học thần kinh trở thành một hướng dẫn thiết thực. Như được mô tả trên Frontiers in Psychologynghiên cứu của bà về thiết bị iReach đi theo hướng này: can thiệp sớm có nghĩa là cung cấp các công cụ để khám phá và tương tác khi độ mềm dẻo của não bộ vẫn còn cao.

Cơ sở khoa học thần kinh của phương pháp này

Phương pháp của Gori dựa trên sự cân bằng chính xác: một mặt là nghiên cứu về não bộ, mặt còn lại là chú ý đến người sẽ thực sự sử dụng công nghệ đó. Một giải pháp hỗ trợ không thể chỉ hoạt động trong phòng thí nghiệm. Giải pháp đó phải dễ hiểu, dễ áp dụng và có thể trở thành một phần của thói quen hằng ngày mà không tạo ra trở ngại.

Do đó, công nghệ đa giác quan do nhóm của bà phát triển không nhắm đến việc tích lũy các kích thích mà tập trung vào việc lựa chọn các tín hiệu thiết yếu. Âm thanh, rung động hoặc sự thay đổi về cường độ có thể trở thành công cụ học tập nếu được thiết kế từ những gì mà não bộ có thể diễn giải. Mục tiêu không phải là thay thế thị giác bằng một mã nhân tạo, mà là hướng dẫn trẻ hướng tới nhận thức ổn định hơn về cơ thể và không gian.

Sự quan tâm này được thể hiện rõ nét qua lối thiết kế lấy người dùng làm trung tâm. Các bác sĩ, chuyên gia trị liệu, gia đình và trẻ em đều tham gia vào quá trình phát triển và đánh giá, bởi một công nghệ hữu ích cũng cần phải được thử nghiệm trong thực tế. Đây là cách tiếp cận giúp giảm thiểu rủi ro tạo ra những nguyên mẫu đầy triển vọng nhưng lại ít được sử dụng, đồng thời định hướng sự đổi mới vào các nhu cầu thiết thực.

Bí quyết của Ý đưa công nghệ từ phòng thí nghiệm vào thế giới thực

Ví dụ đầu tiên về cách tiếp cận này là ABBI, Vòng tay âm thanh để phục vụ tương tác của người khiếm thị: theo báo cáo của Pandora Rivista, đây là thiết bị được phát triển dựa trên sự hợp tác với các trung tâm phục hồi chức năng. ABBI tạo ra âm thanh liên kết với chuyển động cơ thể, cho phép trẻ em khiếm thị hoặc mù nhận thức rõ hơn cách các em di chuyển trong không gian, đồng thời nhận thức được cách những người khác di chuyển khi có nhiều người cùng đeo thiết bị.Sức mạnh của ABBI nằm ở sự đơn giản của trải nghiệm. Âm thanh không phải là một yếu tố trang trí mà là thông tin đi kèm với cử chỉ. Logic tương tự cũng được áp dụng trong iReach, một hệ thống can thiệp sớm cho trẻ em khiếm thị. Thiết bị này kết hợp một chiếc vòng tay có loa và động cơ rung với một thiết bị tham chiếu không dây. Âm thanh và độ rung thay đổi theo khoảng cách, hướng dẫn trẻ định vị một vật thể hoặc một phần của cơ thể. Một lần nữa, công nghệ không thay thế mối quan hệ mà còn làm cho mối quan hệ dễ tiếp cận hơn.

Cách tiếp cận này cũng được đưa vào bối cảnh trường học và phục hồi chức năng. Với dự án weDRAW của châu Âu, toán học được khám phá thông qua thính giác, chuyển động và cả thị giác. Còn với dự án CLIMB, một bức tường leo núi đa giác quan được lắp đặt tại Bệnh viện Gaslini ở Genoa giúp trẻ em bị ảnh hưởng của đột quỵ thực hiện các bài tập phục hồi chức năng tích cực hơn.

Ý là trung tâm chuyên môn hàng đầu về nghiên cứu thần kinh hòa nhập

Các dự án của Monica Gori cũng nói lên chất lượng của một hệ sinh thái. Đằng sau các thiết bị là các viện nghiên cứu, bệnh viện, trung tâm phục hồi chức năng, trường đại học và chuyên gia công nghệ làm việc theo cách thức kết nối. Con đường kết nối giữa IIT, Gaslini, Viện Mondino ở Pavia và các tổ chức địa phương cho thấy nghiên cứu thần kinh hòa nhập cần những môi trường cho phép phòng thí nghiệm tương tác với các phòng khám và trường học.

Đối với EdTech, MedTech và các công nghệ hỗ trợ, chuỗi cung ứng này có ý nghĩa quan trọng, cho thấy sự đổi mới được sinh ra từ khả năng chuyển đổi: từ dữ liệu khoa học sang nguyên mẫu, từ nguyên mẫu sang bối cảnh thực tế, từ trải nghiệm người dùng sang cải tiến công cụ. Đây là một quá trình đòi hỏi sự kiên nhẫn, nơi giá trị công nghệ phải được đo lường bằng cả khả năng được hiểu, được chấp nhận và được chia sẻ.

Dự án RAISE (Robot và Trí tuệ Nhân tạo nhằm Trao quyền Kinh tế – Xã hội) cũng nằm trong định hướng này: hệ sinh thái được PNRR tài trợ nhằm phát triển các giải pháp mang tính hòa nhập, hỗ trợ khả năng di chuyển và giáo dục bằng trí tuệ nhân tạo cùng công nghệ đa giác quan. Vấn đề cốt lõi ở đây vượt xa khuôn khổ của một thiết bị đơn thuần mà là câu chuyện về khả năng tiếp cận giáo dục, phục hồi chức năng và mở ra những cơ hội sống tự lập rộng mở hơn.

Sức lan tỏa toàn cầu của nền khoa học Ý

Câu chuyện của Monica Gori chứng minh rằng tinh hoa Ý được tạo nên từ chuyên môn, tầm nhìn và khả năng biến ý tưởng thành giải pháp thực sự. Chính năng lực đưa các phát minh vươn ra khỏi phòng thí nghiệm này cũng được thể hiện rõ nét trong câu chuyện về Federico Faggin và vi mạch, một minh chứng khác cho thấy nghiên cứu của Ý có khả năng kết nối sâu rộng với thế giới. Đây chính xác là những tri thức chuyên môn mà OpportunItaly đang hỗ trợ vươn xa trên toàn thế giới: một chương trình quốc tế hóa giúp các doanh nghiệp và chuyên gia Ý trong những lĩnh vực tiên phong nhất từ EdTech đến MedTech và công nghệ hỗ trợ nhằm đưa mức độ nhận diện ra ngoài biên giới quốc gia, đồng thời kiến tạo những cơ hội tăng trưởng mới. Nếu tổ chức của bạn cũng đang kết hợp nghiên cứu, đổi mới và tác động xã hội, hãy tham gia chương trình và khám phá cách đưa sự xuất sắc của bạn đến thị trường quốc tế.

Nguồn:
Pandora Rivista, cuộc phỏng vấn với Monica Gori
Frontiers in Psychology, nghiên cứu về iReach, 2025
Vanity Fair Italia, tiểu sử của Monica Gori

Tóm tắt

• Monica Gori là một nhà khoa học thần kinh tại Viện Công nghệ Ý (IIT) ở Genoa, nơi bà đứng đầu đơn vị U-VIP dành riêng cho người khiếm thị. Bà đã nghiên cứu về các chủ đề này từ năm 2002.

• Khi thiếu đi một giác quan, các giác quan khác không tự động trở nên mạnh mẽ hơn. Trong những năm đầu đời, thị giác tổ chức nhận thức về không gian bằng cách kết nối thính giác, xúc giác và chuyển động.

• Nghiên cứu của bà đã dẫn đến các công nghệ đa giác quan cụ thể, chẳng hạn như vòng tay âm thanh ABBI, thiết bị iReach mới, tường phục hồi chức năng CLIMB tại Bệnh viện Gaslini và các công cụ toán học hòa nhập được phát triển thông qua dự án weDRAW.

• Mỗi giải pháp đều kết hợp nền tảng khoa học thần kinh với lối thiết kế lấy người dùng làm trung tâm, được phát triển với sự hợp tác của các bác sĩ, chuyên gia trị liệu và gia đình.

• Công trình của Monica Gori là một phần của mạng lưới các viện và bệnh viện của Ý (IIT, Mondino ở Pavia, Gaslini) và các sáng kiến như RAISE, do PNRR tài trợ, với sự hỗ trợ của các quỹ châu Âu như ERC và Horizon.

• Các công nghệ được thiết kế để hỗ trợ chứ không phải thay thế các mối quan hệ của con người, thúc đẩy sự hòa nhập ở trường học, trong quá trình phục hồi chức năng và thông qua vui chơi.